Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego NRD

Wygląd przypnij ukryj Ministerstwo Bezpieczeństwa PaństwowegoMinisterium für StaatssicherheitStasi
Logo
Ilustracja
Siedziba Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego NRD Stasi przy Normannenstraße w Berlinie
Państwo

 NRD

Data utworzenia

1950

Data likwidacji

1990

Adres
Normannenstraße 22
Berlin
Położenie na mapie BerlinaMapa konturowa Berlina, w centrum znajduje się punkt z opisem „Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego”Ministerstwo Bezpieczeństwa PaństwowegoMinisterstwo Bezpieczeństwa Państwowego
Położenie na mapie Niemieckiej Republiki DemokratycznejMapa konturowa Niemieckiej Republiki Demokratycznej, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego”Ministerstwo Bezpieczeństwa PaństwowegoMinisterstwo Bezpieczeństwa Państwowego
Ziemia52°30′52″N 13°29′15″E/52,514444 13,487500
Uroczystość 30-lecia MBP NRD (1980): Erich Honecker wraz z Erichem Mielke Flaga Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego

Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego (niem. Ministerium für Staatssicherheit (MfS), również jako Staatssicherheitsdienst (Stasi), z niem. Państwowa Służba Bezpieczeństwa) – organ administracji rządowej Niemieckiej Republiki Demokratycznej, utworzony 8 lutego 1950. MfS odpowiedzialne było za kierunek bezpieczeństwa wewnętrznego, wywiadu wewnętrznego i zagranicznego oraz kontrwywiadu NRD.

Instytucja nosiła w poszczególnych latach następujące nazwy:

Początki

Ministerium für Staatssicherheit (MfS) zostało utworzone 8 lutego 1950. Od samego początku wzorowane na radzieckim Ministerstwie Bezpieczeństwa PaństwowegoMGB. NRD-owskie organy bezpieczeństwa i wywiadu były tworzone pod kontrolą i nadzorem funkcjonariuszy byłego NKWD, wówczas MWD. Jednym z głównych tzw. radzieckich doradców (nadzorców) był generał Iwan Sierow, także m.in. twórca polskiego aparatu bezpieczeństwa publicznego (zob. RBP/MBP).

Ministerium für Staatssicherheit powstało w wyniku połączenia kilku instytucji, m.in. wywiadowczych wspomagających radziecki aparat bezpieczeństwa (MGB) w radzieckiej strefie okupacyjnej Niemiec, m.in. utworzonego w 1951 – Instytutu Badań Ekonomicznych (Institut fur Wirtschaftwissenschaftliche Forschung – IWF), który następnie zmienił nazwę na Wydział XV, a w 1957 lub 1958 stał się formalnie Głównym Zarządem Wywiadu MfS odpowiedzialnym za wywiad zagraniczny, także po części na bazie struktur Komisariatu-5 (K-5) oraz SSD. Komisariat-5 (K-5) został utworzony w 1947 na gruzach nazistowskiego Gestapo i posiadał prawie identyczną strukturę administracyjno-organizacyjną.

MfS/Stasi początkowo składało się z trzech pionów, m.in.: Hauptabteilung I (HA I) – wywiad wojskowy i gospodarczy, Hauptabteilung II (HA II) – akcje sabotażowe i agitacyjne w Niemczech Zachodnich oraz Hauptabteilung III (HA III) – kontrwywiad krajowy (dawny Komisariat-5 K-5), potem z 7, aż wreszcie z ponad 20 głównych wydziałów (Hauptabteilungen), wydziałów (Abteilungen) i grup roboczych (Arbeitsgruppen).

Wstrząs polityczny, jakim okazało się powstanie robotnicze z 17 czerwca 1953, oznaczał również zmiany w organizacji aparatu bezpieczeństwa. W lipcu 1953 MfS pozbawiono samodzielności instytucjonalnej i włączono do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (Ministerium des Innern) jako urząd sekretarza stanu ds. bezpieczeństwa państwowego (Staatssekretariat für Staatssicherheit). Do ponownego wyodrębnienia Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego doszło w listopadzie 1955. Potocznie było zwane Staatssicherheit – bezpieczeństwo państwowe, od którego dwóch pierwszych liter obu połączonych wyrazów powstał najbardziej znany skrót Stasi.

Podporządkowanie i administracja terenowa

Początkowo nie istniał jakikolwiek pisemny dokument potwierdzający szczególną rolę Stasi w systemie rządowym Niemieckiej Republiki Demokratycznej, tak samo jak nie było żadnych wytycznych na temat głównych zadań Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego MfS i jego struktury organizacyjnej. Pierwszym tego typu aktem stał się tajny statut urzędu sekretarza stanu ds. bezpieczeństwa państwowego wydany w październiku 1953, który określał podległość wobec Biura Politycznego KC SED oraz ogólne uprawnienia służby.

30 lipca 1969 Erich Honecker wydał statut MfS, bez przedstawienia w nim szczegółowego zakresu kompetencji i zadań. Swym podpisem potwierdził jedynie nominację ministra i jego zastępców, jako funkcyjnych przedstawicieli MfS. Wspomniano tam, że Urząd Bezpieczeństwa dzieli się na jednostki służbowe odpowiednio do zatwierdzonej struktury. Przy tym, w pierwszym rzędzie, zanim nie nastąpiło ostateczne rozwiązanie tajnych służb NRD, chodziło o wyodrębnienie głównych wydziałów (Hauptabteilungen – HA), Głównego Zarządu Wywiadu (Hauptverwaltung Aufklärung – HVA – który do 1958 nazywał się HAXV), Wydziału Referatów Centrali w Berlinie, jak i powołanie zarządów okręgowych (Bezirksverwaltungen BV) oraz niższych urzędów powiatowych (Kreisdienststellen KD).

Podstawowa struktura Ministerium für Staatssicherheit (MfS) – Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego, w którego skład wchodził Hauptverwaltung Aufklärung (HVA) – Główny Zarząd Wywiadowczy, z zasady odpowiadała państwowej strukturze administracyjnej. MfS dzieliło się na sześć Zarządów Krajowych Bezpieczeństwa Państwowego: Brandenburgia, Wielki Berlin, Meklemburgia, Saksonia, Saksonia-Anhalt i Turyngia.

Wraz z reformą administracyjną z 1952 r. zarządy krajowe (Landesverwaltungen) zostały przekształcone w 14 zarządów okręgowych (Bezirksverwaltungen) – Bezpieczeństwa Państwowego i 217 urzędów powiatowych (Kreisdienststellen). Na szczeblach ministerialnym, okręgowym i powiatowym, działało w 1989 r. ok. 670 jednostek służbowych Stasi.

Nie licząc pułku wartowniczego (to jest ok. 10 tys. żołnierzy), Stasi pod koniec dysponowało kadrą liczącą 84 tys. pracowników, z których ok. 40% było czynnych w samym tylko Berlinie. Większość zatrudnionych w Stasi przypadła na zarządy okręgowe i urzędy powiatowe.

Statut MfS z 30 lipca 1969 wyodrębniał dwa podstawowe zakresy działań: wywiad i kontrwywiad. Nie mniej ważne zadanie obok kontrwywiadu i nadzoru terenowego kraju polegało na prowadzeniu czynności polityczno-operacyjnych przeciwko centrum wroga, pod czym rozumiano przenikanie do politycznych, wojskowych, ekonomicznych i gospodarczych centrów wroga przy użyciu specjalnych środków i metod.

Kompetentnymi w tym zakresie były w ramach MfS Główny Zarząd Wywiadu HVA, wraz ze swoimi wydziałami i referatami w Berlinie, oraz wydziały XV, funkcjonujące w ramach zarządów okręgowych podporządkowane – HVA.

Kadry i agentura

Na początku każdy wydział MfS, a od 1979 każdy z operacyjnie pracujących głównych wydziałów HVA, jak też wszystkie zarządy okręgowe, miały swoich radzieckich tzw. oficerów prowadzących z KGB i GRU. Większość jej funkcjonariuszy swoją karierę zaczynała od Volkspolizei.

Kadrę organizacji, z których bezpośrednio wywodziła się Stasi, stanowiło wielu funkcjonariuszy nazistowskiego aparatu wywiadowczego (Abwehry, SD) i policyjnego (Gestapo). Część z nich znalazła pracę w ministerstwie, na przykład były szef kontrwywiadu Abwehry gen. por. Rudolf Bamler. Tak samo sytuacja wyglądała w Niemczech Zachodnich, gdzie służby specjalne RFN (Bundesnachrichtendienst) zostały stworzone przy pomocy amerykańskiej CIA i brytyjskiej MI6, bazując na kadrach tzw. Organizacji Gehlena, kierowanej przez byłego pracownika Abwehry i w jej obrębie szefa Fremde Heere Ost – FHO (Obce Armie Wschód), Reinharda Gehlena.

Zorganizowany przez Stasi wewnętrzny aparat represji opierał się przede wszystkim na niesłychanie rozbudowanej siatce agentów-informatorów, często donosy składali na siebie bliscy krewni, sąsiedzi, dozorcy kamienic, a nawet rodzina, w niektórych przypadkach biorąc za to wynagrodzenie. Odpowiednikiem polskiego TW był „tajny współpracownik rozpracowania”, IMB (Inoffizieller Mitarbeiter Bearbeitung). Współpracę agenturalną udowodniono wielu znanym osobom, w tym opozycjonistom niemieckim, np. Lothar de Maizière (pierwszy demokratycznie wybrany premier, TW „Czerni”), Gregor Gysi (adwokat broniący opozycjonistów, TW „Notariusz”), Wolfgang Schnur (TW „Torsten”), Ibrahim Böhme, Heinrich Fink (TW „Heiner”), Sascha Anderson (artysta niezależny), Günter Wallraff (pisarz i dziennikarz, zarzut później oddalony przez sąd), Ernst Volkmar (TW „Christian”), Rainer Rupp (TW „Topaz”).

Organizacja MfS/Stasi

Sztandar Pułku Wartowniczego im. Feliksa Dzierżyńskiego

W drugiej połowie lat 80. XX wieku w strukturze organizacyjnej centrali MfS znajdowały się komórki oparte na głównych wydziałach, wydziałach i grupach roboczych.

Podporządkowane bezpośrednio ministrowi

Podporządkowane zastępcy ministra (Stellvertreter und Leiter der HVA) wiceministrowi i szefowi HVA (wywiadu)

– gen. armii Markus Wolf (1952–1986), gen.-płk Werner Grossmann (1986–1990) (patrz w oddzielnym zestawieniu)

Podporządkowane zastępcy ministra (Stellvertreter)

– gen.-płk Bruno Beater (1955–1980), gen.-por. Gerhard Neiber (1980–1989), pion tworzył właściwą Stasi

Podporządkowane zastępcy ministra

– gen.-płk Rudi Mitting (1975–1989)

– gen.-por. Wolfgang Schwanitz (1986–1989)

Organizacja Wywiadu MfS/Stasi

Hauptverwaltung Aufklärung

Zamek Dammsmühle pod Berlinem, b. siedziba Szkoły Językowej Stasi (Fremdspracheninstitut) na zamku Dammsmühle w Wandlitz pod Berlinem (-1989)

Główny Zarząd Wywiadowczy (Hauptverwaltung Aufklärung – HVA)

budynek b. Szkoły Głównego Zarządu Wywiadowczego MBP NRD w Gosen pod Berlinem

Działalność Stasi

NRD-owska służba bezpieczeństwa była najbardziej efektywną (obok KGB) służbą bezpieczeństwa w krajach bloku wschodniego. Działające w strukturze organizacyjnej komórki Stasi były odpowiednio przystosowane, aby spełniać zadania przygotowane przez Biuro Polityczne SED. HA II odpowiedzialny za tzw. kontrwywiad krajowy ściśle współpracował z innymi instytucjami państwowymi NRD, na szczeblach krajowych i terenowych.

HA II i współpraca z innymi wydziałami

Abteilung M

W ogromnie rozwiniętej strukturze MfS (Stasi) funkcjonował Wydział M, lub Linia M. Zajmował się kontrolą prywatnych paczek i listów, oczyszczanie ich z walut obcych, pod koniec istnienia MfS szefem był generał Rudi Strobel. Po 1989/1990 okazało się, że funkcjonariusze Wydziału „M” latami okradali obywateli NRD. Tylko w latach 1984/1989 pracownicy Abt. M, na pocztach wyciągnęli z paczek i listów i odprowadzili do budżetu Stasi środki płatnicze o łącznej wartości 32 milionów DEM.
Odpowiedzialnym za ten rabunek był bezpośrednio minister Erich Mielke i podporządkowany mu bezpośrednio Wydział „M” z Rudi Strobel na czele. Abt. „M”/Wydział M (lub Linia M) funkcjonowała od początku pięćdziesiątych. Instrukcja służbowa nr 41/53, najstarszy odnaleziony dowód na istnienie tzw. rabunku pocztowego nosi datę 30 listopada 1953. Stwierdzono w niej że „pieniądze i inne rzeczy wartościowe w przesyłkach... należy przekazywać kierownikom. Oczywiście wewnątrz kierownictwa Abt. M i całym MfS działał system wewnętrznej kradzieży dla prywatnego zysku, oszustwa wewnątrz Wydziału M zdarzały się do lat osiemdziesiątych.

Linia 26

W rok po utworzeniu MfS Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego pod kierownictwem ówczesnego ministra Wilhelma Zaissera rozpoczęto tworzenie komórki, której głównym zadaniem było ukierunkowane nadzorowanie prywatnego i służbowego ruchu telekomunikacyjnego określonych osób. Ta jednostka służbowa, która nazywała się do 1989 „samodzielnym Wydziałem 26 (Linia 26) i na koniec posiadała stan osobowy wskazujący 436 pracowników, była przez wiele lat bezpośrednio podporządkowana ministrowi Mielkemu.

Od 1952 stosowano do podsłuchiwania produkowane w Niemieckiej Republice Demokratycznejszafy dozorujące”, początkowo można było śledzić 20 połączeń telefonicznych. Według artykułu „31” konstytucji NRD, tajemnica pocztowa i łączność była nienaruszalna, mimo to 6 lipca 1962, minister bezpieczeństwa państwowego wydał instrukcję służbową oznaczoną numerem „10/62”, regulującą w szczegółach nadzór akustyczny i optyczny (podglądanie), obywateli NRD do celów nie podlegających ściganiu karno-sądowemu. Ta instrukcja została zastąpiona 2 stycznia 1984 nowym rozporządzeniem nr 1/84, w którym określano zadania „linii 26”.

3 października 1974 w berlińskiej centrali Stasi/MfS nagrano rozmowę telefoniczną, którą przeprowadził federalny przewodniczący Helmut Kohl ze swym ówczesnym sekretarzem generalnym, Kurtem Biedenkopfem. Zapis tej rozmowy, odpowiednio przemontowanej, specjaliści po mistrzowsku przekopiowali na amerykański formularz typu „Agent Report”, używany przez amerykańskie służby kontrwywiadu, m.in. Military Intelligence Group, do sporządzania protokołów z podsłuchu. Tak spreparowana rozmowa telefoniczna dotarła na teren Republiki Federalnej. Co do jej treści to chodziło rzekomo o podkreślenie słabych predyspozycji kierowniczych Kohla jako szefa partii. Celem fałszerzy z wywiadu Stasi (HVA) było rzucenie podejrzenia na służby zachodniego wywiadu, które jakoby nielegalnie prowadziły podsłuch sieci telefonicznych w Republice Federalnej, poza tym chciano udowodnić głęboki rozdźwięk między Kohlem a Biedenkopfem.

Informacje o osiągniętych przez „linię 26” wynikach rozpoznania zostały zniszczone 8 listopada 1989.

Stasi na terenie RFN

Stasi dysponowało stale liczbą ok. 500 szpiegów operujących w Niemczech Zachodnich, do tego dochodziło ok. 2500 osób zatrudnionych w charakterze instruktorów, kurierów czynnych na terenie operacyjnym.

Statystyka na 31 października 1989 wykazała w Głównym Zarządzie Wywiadu stan personalny w liczbie 4128 osób, łącznie z pracownikami linii XV, zarządów okręgowych, jak i oficerami misji specjalnej – OibE.

Głównym zadaniem HVA było prowadzenie wywiadu zagranicznego, skoncentrowano się przede wszystkim na faktach politycznych, wojskowych, gospodarczych i naukowo–technicznych śledząc rozwój wydarzeń w Republice Federalnej Niemiec łącznie z Berlinem Zachodnim wraz z najważniejszymi bazami NATO.

W osobach Williama Borma i Hannsheinza Porsta, polityków FDP (Wolna Partia Demokratyczna) służba bezpieczeństwa dysponowała dwoma superagentami, prowadzonymi jako wywiadowcy posiadający szczególne wpływy, którzy przekazywali wszystkie informacje ze swojej partii.

Günter Guillaume był najważniejszym agentem w Republice Federalnej Niemiec, który swe wiadomości przekazywał do centrali Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego – MfS, bezpośrednio z bońskiego federalnego urzędu kanclerskiego.

Poseł do Bundestagu z ramienia Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej (CDU), Julius Steiner, utrzymywał ze Stasi dobre kontakty i otrzymał 50 000 DEM za głosowanie przeciwko swemu koledze partyjnemu Rainerowi Barzlowi. W służbie zagranicznej RFN działało jednocześnie aż pięciu agentów, „Stasi” miało pełną informację na temat głównych zarysów „bońskiej” polityki zagranicznej, koncepcji negocjacyjnych i traktatu z Polską.

W kwestii planowania sił zbrojnych Republiki Federalnej Niemiec i innych państw NATO, Stasi było informowane przez „Topasa” alias „Rainer Rupp”, źródło „Gabriele Gast” dostarczyło do Berlina Wschodniego raport o sytuacji wojskowej „Wschód”, z wywiadu zagranicznego Republiki Federalnej Niemiec – Bundesnachrichtendienst (BND), jak też inne opracowania zachodnie na temat militarnego znaczenia Niemieckiej Republiki Demokratycznej.

Wewnętrzne sprawy „Federalnego Urzędu Ochrony Konstytucji” (Bundesamt für Verfassungsschutz (BfV)), przekazywał agent Klaus Kuron. W sumie po przełomie wyszło na jaw ponad trzydzieści przypadków szpiegostwa wyższego szczebla w Republice Federalnej Niemiec na rzecz Niemieckiej Republiki Demokratycznej.

Ucieczki z NRD

Wysiłek Stasi włożony w zwalczanie opozycji politycznej oraz zapobieganie ucieczkom z NRD był gigantyczny, do tych dwóch zakresów zadań wykorzystywano ok. cztery piąte łącznego potencjału ministerstwa. Ucieczka z republiki, pomoc w ucieczce, przesiedlenia – te problemy istniały od samego początku utworzenia Niemieckiej Republiki Demokratycznej, i zawsze zajmowało się nimi MfS.

Jeszcze zanim stanął Mur Berliński, powstrzymanie ucieczek z republiki było ważnym zadaniem Stasi. Kierownictwo SED nie miało żadnych wątpliwości co do tego, że dalsze istnienie NRD jest możliwe tylko wtedy, gdy wszelkimi możliwymi środkami uda się powstrzymać emigracje ludności.

Od wybudowania Muru Berlińskiego w 1961 r. do początku lat 80. chodziło przede wszystkim o zwalczanie profesjonalnie uprawianego procederu „handlu żywym towarem”. MfS założyło specjalną jednostkę służbową „XX/5”, w ramach Głównego Wydziału XX (HVXX), która jako sprawą priorytetową zajmowała się nielegalnym przekraczaniem granicy, określanym jako „handel żywym towarem”. Jednak ten środek nie wystarczał, toteż w ramach Głównego Wydziału VI (HVVI) utworzono „biuro operacyjne” – OPD, któremu powierzono sprawę zahamowania ucieczek do Berlina Zachodniego z republiki.

Rozwiązanie Stasi

W 1989 Stasi liczyła ok. 91 tys. funkcjonariuszy i ok. 173 tys. konfidentów.

Wraz z upadkiem Muru Berlińskiego Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego zostało rozwiązane w listopadzie 1989. W jego miejsce powołano Urząd Bezpieczeństwa Narodowego (Amt für Nationale Sicherheit), który przetrwał do końca marca 1990.

Stasi zebrało akta dotyczące ponad 1 mln obywateli NRD, które udostępniane są przez urząd Pełnomocnika Federalnego do spraw Materiałów Państwowej Służby Bezpieczeństwa.

Niewielka część oficerów i urzędników Stasi stanęła przed sądem, ale po zaledwie kilku indywidualnych procesach funkcjonariuszy wyższego szczebla (jak np. Markus Wolf) Federalny Trybunał Konstytucyjny Niemiec orzekł 23 maja 1995, że byli pracownicy Stasi nie mogą być ścigani sądownie za działalność szpiegowską przeciwko Zachodowi w okresie zimnej wojny.

Szefowie Stasi

Minister Bezpieczeństwa Państwowego:

Sekretarz Stanu ds. Bezpieczeństwa Państwowego w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych:

Minister Bezpieczeństwa Państwowego:

Szef Urzędu Bezpieczeństwa Narodowego:

Siedziba

Siedziba centrali MfS mieściła się w Berlinie-Lichtenbergu przy Normannenstraße 22 (8000 etatów), w Berlinie-Hohenschönhausen (4000 etatów); kilkanaście komórek organizacyjnych w innych częściach miasta lub jego najbliższych okolicach.

Stasi w kulturze

Stasi idealnie wręcz pasowała do obrazu Niemiec Wschodnich, odmalowanego w powieści Johna Le Carrego The Spy Who Came In from the Cold z 1963 (wydanie polskie z 1990 Ze śmiertelnego zimna).

Inny obraz wschodnioniemieckiego aparatu bezpieczeństwa został przedstawiony w filmie Życie na podsłuchu, Niemcy (2006).

W 2021 nakręcony został film Nahschuss w reżyserii Franziski Stünkel, którego scenariusz oparty jest na prawdziwym przypadku oskarżenia o szpiegostwo pracownika Stasi Wernera Teske.

Zobacz też

Uwagi

  1. Następnie szef organu który zastąpił Stasi – Zarządu Bezpieczeństwa Narodowego (Amt für Nationale Sicherheit) (1989).
  2. Obecność Stasi na zamku w latach 1959–1989.
  3. Nieruchomość znajduje się na granicy berlińskiej dzielnicy Treptow-Köpenick w okolicy jeziora Seddinsee (20 ha); obejmuje dwa budynki hotelowe, dwie sale wykładowe, w tym jedną na 300 miejsc, tereny sportowe, basen, przystań dla łodzi i bunkry w górach Gosen.

Przypisy

  1. a b c Stasi, Encyklopedia PWN  .
  2. Autorytety podejrzanej konduity. Dziennik Polski, 2010.
  3. Piękni i tajni. Polskie Radio, 2009.
  4. Strzał z bliska - Tydzień Filmu Niemieckiego 2022 | Kino Nowe Horyzonty , kinonh.pl   (pol.).

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Służby specjalne Niemiec
Obecne
Historyczne
Tematy wspólne

Służby bezpieczeństwa europejskich krajów komunistycznych
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich
Polska Rzeczpospolita Ludowa
Organy bezpieczeństwa
publicznego (1944–1956)
Służba Bezpieczeństwa
(1956–1990)
Czechosłowacka Republika Socjalistyczna
Niemiecka Republika Demokratyczna
Węgierska Republika Ludowa
Socjalistyczna Republika Rumunii
Ludowa Republika Bułgarii
Ludowa Republika Albanii
Socjalistyczna Republika Jugosławii
Zimna wojna
Lata 40.
Lata 50.
Lata 60.
Lata 70.
Lata 80.
Lata 90.
Epilog
Organizacje
Wyścig zbrojeń
Ideologie
Propaganda
Polityka
międzynarodowa
Zobacz też
Kontrola autorytatywna (tajna policja):Encyklopedia internetowa: